Svæðis- og staðbundnar fræðslu- og símenntunarmiðstöðvar mæta menntunarþörfum svæðisins. Með sveigjanlegu og dreifðu námsframboði sjá þær sveitarfélögum og fyrirtækjum fyrir hæfu starfsfólki heima í héraði. En miðstöðvarnar þurfa traustari fjármögnun til að verða sú tegund stofnana sem þáverandi mennta- og rannsóknaráðherra, Oddmund Hoel, nefndi, eftir að í fyrsta sinn var sérstök fjárveiting úr ríkissjóði til þessara stofnanna á árinu 2022.
„Ný tegund menntastofnunar“
– Við höfum einbeitt okkur að símenntunarmiðstöðvum sem nýrri tegund stofnunar með dreifða uppbyggingu til að mæta þörf, sérstaklega sveitarfélaga, en einnig fyrirtækja og menntastofnana, til að ná til fleira fólks, sagði Oddmund Hoel.
Í dag eru um það bil 30 miðstöðvar, litlar og stórar, sem bjóða upp á sveigjanlegt og dreift nám. Þær eru um allt land. Við höfum rætt við stjórnendur þriggja miðstöðva og spurt hvaða árangur þeir sjá af vinnunni með sveigjanlegt og dreift nám; hvaða áskorunum þeir standi frammi fyrir og hvaða hugmyndir þeir hafa varðandi framtíð eigin miðstöðvar. Vidar Gunnberg, forstöðumaður Símenntunarmiðstöðvarinnar Midt-Troms (SSMT), í norðurhluta landsins, í Troms fylki, telur að símenntunarmiðstöðin gegni lykilhlutverki.
Afgerandi fyrir þróun
– Námsframboð okkar er ótvírætt algjör forsenda þess að landshluti okkar virki jafn vel og raun ber vitni. Hvað ef við hefðum til dæmis ekki menntað hjúkrunarfræðinga síðustu 30 árin, hvaða gríðarlegu efnahagslegu áskorun hefðu sveitarfélögin ekki staðið frammi fyrir með að ráða kostnaðarsamt vinnuafl frá öðrum svæðum? Flestir nemendur okkar geta ekki sótt nám í háskóla til að læra vegna fjölskyldu-, fjárhags- eða annarra ástæðna. Þeir eru það sem við köllum „plúsnemendur“.
Án símenntunarmiðstöðvar, ekkert nám
– Án tilvistar okkar, viðleitni og aðstoð hefðu þeir aldrei stundað háskólanám. Hið sama á við um símenntun og framhaldsmenntun, starfsmenntun og námskeið sem við miðlum og skipuleggjum, segir Vidar Gunnberg.
Flestir búa áfram á svæðinu eftir útskrift
– Í öðru lagi er að flestir eru í starfi samhliða námi og veita þannig vinnustöðum sínum ómetanlega nýja færni meðan á námi stendur. Rannsóknir sýna einnig að meira en 80 prósent þeirra sem útskrifast frá svæðinu búa áfram á svæðinu eftir að námi lýkur, bendir Gunnberg á.
Stuðlar að verðmætasköpun á staðnum
Þó að SSMT hafi starfað í mörg ár er rekstur símenntunarmiðstöðvar (StudieHub) í Vesturlandsfylki nýhafinn. Stjórnandinn Øystein Nes hefur skýrar hugmyndir um hvað miðstöðin getur lagt af mörkum:
– Sem tiltölulega nýstofnuð símenntunarmiðstöð (2023) sjáum við þegar útlínur þess hvernig slíkt verkefni getur stuðlað að verðmætasköpun á landsbyggðinni. Með staðbundinni hæfniþróun, í samstarfi við háskólastofnanir um allt land, gefst bæði einkafyrirtækjum og opinberum fyrirtækjum tækifæri til að hugsa til langs tíma um þróun eigin hæfni.
– Nordfjord er meðal þeirra svæða sem búa að hve lægstu menntunarstigi og eins og mörg önnur héruð stöndum við sérstaklega frammi fyrir áskorunum sem tengjast lýðfræði, öldrun íbúa og ráðningum í heilbrigðis- og umönnunargeiranum. Við vonum og trúum því að símenntunarmiðstöðin okkar verði á komandi árum mikilvægur og hæfur aðili til að takast á við sumar af þessum áskorunum, heldur Øystein Nes áfram.
Meðal ánægðustu nemenda landsins
Í suðurhluta Rogalandssýslu er Dalane símenntunarmiðstöðin undir stjórn Guðrúnar Ellingsen. Hún getur vísað til stöðugrar fjölgunar nemenda og að hátt hlutfall þeirra ljúki námi.
– Við sjáum að það að bjóða upp á menntun á staðnum, ásamt góðu námsumhverfi og þéttri eftirfylgni, hefur jákvæð áhrif á hvatningu og skuldbindingu nemenda okkar. Að auki fáum við hátt hlutfall ánægðra nemenda. Í Meistaranámið okkar í hagnýtri forystu voru nemendur sem það sóttu meðal ánægðustu nemenda landsins, samkvæmt námsmæli. Meistaranámið er boðið upp á í samstarfi við Kristianiu Háskóla og það sóttu 21 nemandi á árunum 2021-2024. Nemendum fjölgaði um meira en fimmtíu prósent í nýjum árgangi sem hóf nám 2025, segir Guðrún Ellingsen.
– Við erum stolt af því að leggja okkar af mörkum til þess að hægt sé að sameina menntun, vinnu og fjölskyldulíf, sem er sérstaklega mikilvægt á landsbyggðinni, bætir hún við.
Hindranir á leiðinni
Margar miðstöðvanna eru reknar af fólki sem er mjög áhugasamt og sér hversu mikilvægt framlag þess er fyrir nemendurna sjálfa, sveitarfélög og fyrirtæki. En það eru hindranir á leiðinni sem gera þeim starfið erfiðara en þyrfti að vera. Meðal annars hefur verið erfiðleikum bundið að afla fjár til rekstursins.
Aðstaða fyrir staðbundnar lotur
– Ein helsta áskorunin felst í að miðla námi og sem er dreifstýrt og með staðbundnum lotum hjá okkur. Hins vegar erum við hjá SSMT (Símenntunarmiðstöðinni í mið-Troms ehf.) svo heppin að eiga mjög góðan samstarfsaðila í UiT, Norðurslóðaháskólanum í Noregi, sem tekur samfélagslega ábyrgð sína alvarlega og veitir okkur mest af þeirri fagmenntun sem við viljum, segir Vidar Gunnberg í Midt-Troms.
– Það getur verið áskorun að fá nægilega marga nemendur sem þarf til að geta boðið upp á dreifstýrð og sveigjanleg tilboð, en við njótum þess að eiga gott samstarf við sveitarfélögin og aðra hagsmunaaðila og við getum vísað til fjölda umsókna. Jafnframt getur líka verið áskorun að fá atvinnulífið til að vera skýrt um hvaða hæfni það þarfnast, heldur Gunnberg áfram.
Til langs tíma
– Ein af stærstu áskorununum er að tryggja nægilegt fjármagn og langtímastöðugleika til að viðhalda og þróa námsframboðið. Þá felst einnig áskorun í að ráða og halda í hæft starfsfólk fyrir símenntunarmiðstöðina þegar efnahagsástandið er óútreiknanlegt, segir Guðrún Ellingsen. Þetta er hindrun sem flestar miðstöðvar takast á við.
Tendrar námsgneista
Ekki er alltaf raunin sú að nemendur skrái sig strax.
– Á okkar svæði er stór hluti fólks með litla formlega menntun. Þau kunna að hafa verið í vinnu lengi eða eru utan vinnumarkaðarins. Krefjandi umskipti geta fylgt því að hefja nám. Þess vegna leggjum við mikla áherslu á að hjálpa þeim að byrja. Við eyðum miklum tíma í að virkja vinnuveitendur og hugsanlega umsækjendur til að kveikja neista og löngun til að afla sér formlegrar símenntunar. Náið eftirfylgni, leiðsögn og styðjandi námsumhverfi skipta afar miklu máli á viðkvæmu frumstigi. Námsvettvangur okkar gegnir lykilhlutverki við að skapa það öryggi og þá samfélagskennd sem þarf til, segir Ellingsen, sem býr í Egersund. Starfssvæði Dalane símenntunarmiðstöðvar eru fjögur sveitarfélög með samtals 24.000 íbúa.
Of mikið að gera eða slæmur efnahagur
Øystein Nes bendir á þversögn er varðar hæfniþróun:
– Það tekur tíma að byggja upp símenntunarmiðstöð. Fyrir fyrirtæki er áskorunin oft tvíþætt; annaðhvort hafa þau of mikið að gera og því engan tíma til hæfniþróunar, eða þau hafa of lítið að gera og skortir fé til að forgangsraða þessu. Á sama tíma er efnahagur flestra sveitarfélaga mjög viðkvæmur og þau hafa takmarkaða möguleika á að veita fjármagni til langtíma hæfniþróunar. Samstarf við háskólageirann hefur þróast í jákvæða átt, en í því leynast enn margir ónýttir möguleikar.
Upplifa okkur sem keppinaut – en hið gagnstæða er raunin
– Önnur hindrun er sú að margar stofnanir upplifa okkur á símenntunarmiðstöð sem keppinaut – þar til við fáum tækifæri til að kynna hvað felst í raun í starfi okkar og hvað við leggjum af mörkum. Í raun færum við menntastofnununum nemendur sem þær hefðu annars ekki náð til, segir Øystein Nes.
Þörf er á fyrirsjáanleika í ríkisstuðningi
Stöðvarnar hafa átt í erfiðleikum með fjármögnun og sumar hafa þurft að loka. Frá árinu 2022 hefur ríkisstuðningur verið veittur til reksturs, ekki síst þökk sé harðfylgni hagsmunasamtaka Norsku mennta- og símenntunarmiðstöðvanna (NU). Fram til þessa hefur hóflegu fjárframlagi verið veitt til eins árs í senn. NU vinnur að því að gera stuðninginn fyrirsjáanlegri og að fjárhæðin hækki. Stöðvarnar þurfa fyrirsjáanleika til að geta náð í nemendur. Vidar Gunnberg orðar það svona:
– Við sjáum mjög greinilega að það er miklu auðveldara að fá nægilega marga nemendur ef við getum hafið umsóknar- og hæfniferlið með góðum fyrirvara, það er einu til tveimur árum fyrir upphaf námsins. Mun auðveldara hefur reynst að fá nægilegan fjölda nemenda eins og hjúkrunarfræðinám sem alltaf er boðið upp á annað hvert ár.
Nemendur á háskólasvæðinu eða dreifstýrt?
Ekki er hægt að líta hjá því að nokkur mótsögn felst í óskum háskóla og framhaldsskóla um að hafa nemendur á skólasvæðinu og vilja héraða til að bjóða upp á nám á stöðum þar sem slíkar menntastofnanir eru ekki til staðar. Stjórnvöld hafa undanfarin ár miðað að því að efla sveigjanlegt og dreifstýrt námsframboð. Þetta kemur fram í opinberri skýrslu NOU 2020:15 Það snýst um Noreg. Fullyrt er að til þess að efla sjálfbærni um allt land sé dreifstýrt nám mikilvæg forsenda: „… þróun dreifstýrðs menntakerfis hefur verið mikilvæg bæði til að auka nýliðun í menntun í héraðssveitarfélögum og til að tryggja framboð á hæfu vinnuafli til einkageirans og hins opinbera,“ segir í skýrslunni.
Leiðandi hæfnimiðstöð
Miðstöðvar sem hafa verið virkar í mörg ár og haft aðgang að fjármögnun veita nýjum símenntunarmiðstöðum oft leiðsögn og innblástur. Mikill vilji er til að styðja hver aðra og Háskólasetrið í Kongsvinger býður til tengslamyndunarfundar á hverju ári þar sem sameiginlegar áskoranir eru ræddar.
– Símenntunarmiðstöð (StudieHub), sem er hluti af Inviro AS, stefnir að því að þróast í leiðandi hæfnismiðstöð í Nordfjord. Við erum enn ungt umhverfi og höfum margt að læra af öðrum námsmiðstöðvum. Til dæmis skoðum við starfsemi Háskólasetursins í Kongsvinger (HIK) og þá stefnumótandi skuldbindingu sem sveitarfélögin þar hafa gert til að nota HIK sem svæðisbundinn hæfnisþróunaraðila. Þetta er fyrirmynd sem við vinnum að að koma á í okkar heimabyggð, í nánu samráði við sveitarstjórnarmenn, segir Øystein Nes.
Aðlaðandi fundarstaður fyrir nemendur
– Við erum að vinna að því að styrkja stöðu okkar sem mikilvægrar hæfnimiðstöðvar á svæðinu. Við viljum gera enn fleiri samstarfssamninga við menntastofnanir og þróa ný og nýstárleg námsframboð til að bregðast við breyttum þörfum á vinnumarkaði. Við munum einnig vinna að því að verða enn meira aðlaðandi fundarstaður fyrir nemendur og kanna möguleika á að bjóða upp á fjölbreyttara starfsnám og nám sem hluta af formlegu námi. Við sjáum að samfelldni í framboði okkar hjálpar til við að auka nýliðun. Mikilvægt markmið er einnig að heimsækja fleiri fyrirtæki á árunum 2025 og 2026 til að tryggja gott samtal við atvinnulífið og aðlaga framboð okkar að þörfum þeirra, segir Guðrún Ellingsen hjá Dalane símenntunarmiðstöðinni.
Þróunaraðili landsvæðis
Símenntunarmiðstöðin í Mið-Troms er ein af þeim miðstöðvum sem hefur starfað lengst og er nú með umfangsmikla starfsemi.
– Við munum halda áfram að vera aðili að háskólanámi, hæfniþróun og rannsóknum. Við munum vera aðili að þróun svæðis með sérstakri áherslu á samspil háskólastofnana, fyrirtækja og hins opinbera í Mið-Troms. Þar að auki munum við halda áfram að forgangsraða hæfniþörfum innan grunnsviða eins og heilbrigðis-/velferðarsviðs, skóla-/uppeldissviðs, sem og aukinni áherslu á tilboð sem eru í samræmi við þarfir fyrirtækja í Mið-Troms. Við stefnum að, og leggjum áherslu á, að verða enn betur þekkt meðal almennings á svæðinu. Við teljum að þetta verði mikilvægt til þess að ná til framtíðarnemenda, segir Vidar Gunnberg.
Ánægðustu nemendur námsmiðstöðvarinnar:Í þroskaþjálfahópnum á Finnsnesi eru ánægðustu þroskaþjálfanemarnir í Noregi.
