„Beint frá býli“- verkefnið

Margir bændur á Íslandi eiga erfitt með að afla sér nægra tekna til að rekstursins án launa af annarri vinnu. Þeir eru í fullu starfi daglega og reka búskapinn til hliðar. Sumir gefast upp og litlum býlum fækkar meir og meir. Framleiðsla landbúnaðarafurða er tekin yfir af stóru býlunum sem hafa fjármagn til að fjárfesta í búnaði til framleiðslunnar. Miðstöð símenntunar á norðurlandi vestra leggur sitt af mörkum með fræðslu sem veitir tækifæri til aukinna tekna fyrir þá sem vilja reka lítið eða meðalstórt býli.

– Bændur og sjómenn eru þeir hópar vinnuafls á Íslandi sem erfitt hefur reynst að ná til með menntunartækifæri. Margir bændur eru ekki í neinum verkalýðsfélögum og eru því ekki í aðstöðu til að sækja um námsstyrki. Þá virðist einnig að hingað til hafi ekki tekist að búa til námskeið sem höfða til þeirra. Ég taldi þetta vera áskorun þegar ég byrjaði sem framkvæmdastjóri Símenntunarmiðstöðvarinnar á Sauðárkróki.

Þetta segir Halldór B. Gunnlaugsson. Miðstöðin sem hann rekur á Norðvesturlandi heitir Farskólinn miðstöð símenntunar á norðurlandi vestra. Hún er ein af 11 þessháttar miðstöðvum sem starfa á Íslandi. Um er að ræða landbúnaðarsvæði og því taldi Halldór mikilvægt að hrinda í framkvæmd verkefni i sem skipti máli fyrir bændur. Hann ólst sjálfur upp á bæ í nágrenninu og þekkir vel aðstæður sem íslenskir ​​bændur búa við.

–  Á Íslandi er erfitt að reka býli sem skilar nægum tekjum til að lifa af.  Þess vegna er algengt að bændur vinni utan býlisins frá átta til fimm til að afla tekna. Vinnan á bænum bíður þeirra á kvöldin. Þannig hefur þetta verið um hríð. Því hafa margir bændur neyðst til að gefast upp á lífinu í sveitinni. 

Blóm, jarðarber og epli í kössum

Halldór nam í fjögur ár í Árósum í Danmörku. Íslenska fjölskylda hans kom oft í heimsókn á þessu tímabili.

– Pabbi minn, sem er bóndi, hafði mest gaman af því á sunnudögum að keyra um Jótland og skoða bóndabæi. Okkur fannst æðislegt að skoða litlu kassana meðfram veginum þar sem hægt var að kaupa blóm, jarðarber, epli, kartöflur eða egg og skilja eftir peninga. Við heimsóttum líka markaði þar sem bændurnir seldu vörur beint frá býlinu.

– Hvers vegna gerum við ekki eitthvað þessu líkt á Íslandi? Spurningin sat í mér þegar ég kom tilbaka árið 2011, fyrst sem verkefnastjóri en varð síðan yfirmaður miðstöðvarinnar árið 2024. Ég hef haft verkefnið fyrir bændurna á borðinu mínu síðan ég byrjaði. Ég met það mikils. Mér var kunnugt um að íslenskir ​​bændur framleiða margs konar matvæli sem aðeins þeirra nánustu þekktu. Bændur reykja mat, salta, grafa, búa til pylsur og margt annað. Aðeins vinahópurinn veit um þetta, segir Halldór.

Hugmyndin naut ekki stuðnings í upphafi. Hjá miðstöðinni var boðið upp á einstaka námskeið en þátttakan var ekki mikil. En hann neitaði að gefast upp og fannst að ábyrgðin á að bæta lífskjör bænda væri miðstöðvarinnar.  

– Beina verður sjónum að vandamálum daglegs lífs bænda og búa til námskeið sem veitir þeim tækifæri til að leysa þau. Bændur á Íslandi leggja mikla vinnu í að framleiða dýr sem seld eru ódýrt til sláturhúsanna. Markmiðið var að kenna bændum aðferðir til að vinna kjötið sjálfir, auka verðmæti þess og veita tækifæri til þess að afla meiri tekna, segir Halldór.

Beint frá býli

Árið 2016 gaf Fræðslumiðstöð atvinnulífsins út námskrá sem bar heitið Matarsmiðja – beint frá býli. Þetta var mikilvægt fyrir Halldór og lagði grundvöll að því að bjóða upp á námskeið fyrir bændur. Markhópurinn var fólk sem hafði ekki lokið formlegu námi. En þá skaut nýtt vandamál upp kollinum. Umsækjendur voru allir með háskólagráður og því var ekki hægt að nýta fjármagnið. Halldór gafst ekki upp. Honum tókst að afla nýs fjármagns innan svæðisins.

Áhuginn hafði verið vakinn og fljótlega bárust einnig umsóknir frá fólki sem passaði við upphaflegan markhóp – fólki sem hafði ekki lokið formlegu námi. Hjólin fóru að snúast.

– Við bjuggum til frábært 80 tíma námskeið. Þátttakendurnir voru tuttugu og komu tvisvar í viku, fjóra tíma í senn. Við fengum bestu fagfólkið til að kenna og krafturinn var frábær. Markmiðið var að fá svör við öllum spurningum sem gætu komið upp. Við fengum matreiðslumenn, kjötkaupmenn, líffræðinga og markaðsfræðinga og aðra sem gátu lagt sitt af mörkum.

Tilgangurinn var að undirbúa nemendurna undir að selja eigin vörur beint frá býlunum. Þetta veitti fólki nægilegt sjálfstraust til að fara af stað. Sumir hafa þegar hafist handa og aðrir eru að þróa hugmyndirnar, segir framkvæmdastjóri miðstöðvarinnar.

Við erum traust og það er lykillinn

Eftir að langa námskeiðinu lauk hafa mörg framhaldsnámskeið verið í boði hjá miðstöðinni.

– Við bjóðum upp á 15-20 námskeið á ári. Samtals höfum við búið til 40 mismunandi námskeið. Við endurtökum sum þeirra aftur og aftur, en bjóðum líka alltaf upp á einhverja nýung. Hvernig búum við til osta eða pylsur, hvernig súrsum við, reykjum eða marinerum kjöt? Við vinnum með fageldhúsi í nágrannabænum Skagaströnd þar sem bændurnir hafa aðgang að öllum nauðsynlegum búnaði til að fjarlægja bein og vinna með kjötið. Framkvæmdastjórinn þar var Þórhildur M. Jónsdóttir, menntuð sem matreiðslumeistari og var mikilvægur stuðningsmaður. Hún er nú flutt til Sauðárkróks og starfar sem verkefnastjóri hjá okkur. Við höldum mörg námskeiðanna í eldhúsi sjávarlíftæknisetursins Bio Pol.

– Fyrir okkur er mjög mikilvægt að veita bændunum stuðning. Það ríkir stöðugleiki í okkar starfsemi og það er lykillinn að árangi. „Við þurfum að vera til staðar um langt tímabil,” segir hann.

Starfsfólk miðstöðvarinnar hefur hvatt marga til að skrá sig sem félaga í verkalýðsfélög, meðal annars til að opna aðgang að námsstyrkjum. Margir bændanna eiga ekki fé til að taka þátt í námskeiðum. Halldóri hefur tekist að fá styrki úr Erasmus-áætluninni til að skipuleggja og framkvæma námsferðir til Ítalíu og Finnlands. Þar öðlast þátttakendur nýjar hugmyndir og þekkingu á tækifærum í matvælaframleiðslu og tengsl. Á sama tíma byggja þeir upp staðbundið tengslanet sín á milli sem hefur nýst vel í verkefninu Beint frá býli. Miðstöðin hefur einnig sent nokkra kennara til annarra landa til að finna nýjar leiðir til matreiðslu. Bændurnir á svæðinu munu njóta góðs af þessu í framtíðinni.

Halldór hefur einnig boðið stjórnendum annarra símenntunarstöðva landsins til fundar á Sauðárkróki. Hópurinn heimsótti nokkur býli sem höfðu tekið þátt í verkefninu og smakkað afurðir. Hann telur að þetta hafi verið frábær upplifun, sem gerði hann stoltan af verkefninu.

– Sláturhúsin hafa haldið eftir megninu af hagnaðinum, en fjárhagur þeirra er ekkert til að státa af. Þau hafa greitt bændunum í samræmi við það sem þau hafa bolmagn til.

Mesti hagnaðurinn felst í sölu afurðanna í verslununum. Ef þú ætlar að vera bóndi og bara bóndi  ert þú neyddur til að taka sjálfur hluta af lokaframleiðslunni og selja vörurnar beint á markaðinn. Hagnaðurinn getur þannig vaxið allavega fimmfalt og helst þá hjá bóndanum, segir Halldór.

Hjónin frá Sölvanesi

Þetta staðfesta bændahjónin Eydís Magnúsdóttir og Rúnar Máni Gunnarsson á bænum Sölvanesi. Þau tóku við búinu árið 2013 af foreldrum Eydísar. Þau reka búið eftir lífrænum meginreglum.

– Þetta er lítið býli, segir Eydís. Það sem hefur gert reksturinn mögulegan er að við höfum „fleiri egg í körfunni“. Við leigjum út hús til ferðamanna og höfum 200 kindur. Máni vinnur að ýmsum verkefnum í lausamennsku fyrir aðra. Foreldrar mínir voru einnig neyddir til að afla tekna utan búsins. Þetta er dæmigert fyrir lítil býli á Íslandi.

Hjónin eru meðal þeirra sem tóku þátt í langa námskeiðinu hjá Halldóri. Það leiddi til mikilla breytinga á því hvernig þau reka búið.

– Við fengum mikilvæga leiðsögn og nýja þekkingu sem gaf okkur nægilegt sjálfstraust til að stofna eigið fyrirtæki. Við lærðum hvernig á að reka fyrirtæki, hvaða pappíra og leyfi þarf og nýtt handverk, sem og hvað hentar okkur og hvað aflar tekna. Í dag nýtum við kjötið sjálf og vinnum það með miklum efnahagslegum ávinningi. Í ljós kemur að mest eftirspurn er eftir hversdagslegum mat, eins og hökkuðu kjöti og pylsum. En við seljum líka reykt kjöt í lúxusumbúðum og nokkrar dýrari vörur. Þetta er grundvöllur fyrir fullt starf heima á bænum og nægar tekjur til að lifa af, segir Eydís.

Virkar eins og vítamínsprauta

Máni leggur áherslu á gleðina við að taka þátt í slíku námskeiði með öðru fólki. Það virkar eins og vítamínsprauta og vekur nýjar hugmyndir og  veitir aukið sjálfstraust, segir hann. Hann situr nú í stjórn 71 býlis sem reka Beint frá býli á Íslandi og fylgist með því hvernig mörg blómstra.

– Við munum taka þátt í nokkrum námskeiðum í Farskólanum. Við lesum bæklinginn spennt í hvert skipti sem hann dettur inn um lúguna. Við njótum þess að taka þátt í verklegu námskeiðunum, en líka að læra eitthvað skemmtilegt, til dæmis hvernig á að búa til marokkóskan mat og fína osta. Ég hef verið bifvélavirki í 17 ár. Nú er ég á kafi við að keyra Beint frá býli verkefnið. Það er skrýtið hvernig lífið dregur mann áfram. Sjálft gildi fullorðinsfræðslunnar er að hjálpa fólki að breyta lífi sínu þegar fólk „er í miðju kafi“, segir Rúnar Máni stoltur yfir kaffibollanum í eldhúsinu í Sölvanesi.