Stafræn færni er mikilvægari en nokkru sinni fyrr árið 2025 þegar daglegt líf er umkringt gervigreind, samfélagsmiðlum og internetinu sem endalausri upplýsingaveitu. Á netinu er hægt að bóka tíma hjá lækni, sækja um félagslegar bætur, sinna bankamálum og fá upplýsingar um þjónustu stjórnvalda og mikilvæg lýðræðisleg félagsleg ferli eins og kosningar. En það er ekki sjálfgefið fyrir alla að geta beitt þessari netvirkni. Langt frá því að allir eigi tölvu eða snjallsíma.
– Stafræn færni er mikilvæg til að fylgjast með stafrænni þróun, segir Carola Eklund, námsstjóri hjá skrifstofu náms, sem er stofnun undir mennta- og menningarsviði Álandseyja.
Stafræn umbreyting hefur áhrif á nánast alla þætti samfélagsins, meira að segja grundvallaratriði þess að geta framfleytt sér.
– Sum störf geta horfið, önnur gætu fengið nýtt form vegna stafrænnar þróunar. Ef þú hefur verið atvinnulaus lengi getur verið erfitt að komast inn í stafræna vinnuumhverfið ef sú færni var kannski ekki nauðsynleg fyrir tveimur árum þegar þú varðst fyrst atvinnulaus. Og jafnvel þótt þú sért að leita að starfi þar sem engrar stafrænnar færni er krafist verður þér hafnað strax ef þú hefur ekki þá stafrænu færni sem þarf til að senda inn umsókn þína á netinu, segir Eklund.
Upplýsingaherferð sprottin af þörf og samræðum
Eklund var áður virk í neti NLL um stafræna inngildingu, þar sem spurningar um stafræna inngildingu á Álandseyjum komu fyrst fram. Hvaða úrræði eru til staðar og vita allir hvar og hvernig þeir geta nýtt sér þau? Í gegnum umræður borgara við samtök á Álandseyjum var sáð fræi sem bar ávöxt í haust, þ.e. upplýsingaherferð um stafrænan stuðning. Herferðin er samstarfsverkefni milli stjórnvalda á Álandseyjum, tilraunastarfsemi innan Bärkraft, Funktionsrätt Åland, Lýðheilsu á Álandseyjum, Vinnumálastofnunar Álandseyja,námsráðgjafar Álandseyja (AMS) og Mariehamn borgar (borgarbókasafn Mariehamn, inngildingarþjónustunnar í Mariehamn, Borgarastofnunarinnar og upplýsingaskrifstofunnar Kompassen). Markmið herferðarinnar er að vekja athygli á hvaða stuðningur er í boði ef vilji er fyrir að þróa stafræna færni og hvert er hægt að leita.
Herferðin er ætluð almenningi á Álandseyjum en getur reynst sérstaklega gagnleg fyrir ákveðna hópa í samfélaginu.
– Sérstaklega geta eldri borgarar átt á hættu að missa eðlilega stuðning þegar þeir fara á eftirlaun og fjarlægjast vinnufélaga. Eiga kannski hvorki börn né barnabörn sem geta aðstoðað. Það er heldur ekki auðvelt að vera nýr íbúi á Álandseyjum þegar mikið af upplýsingum er aðgengilegt í hópum á Fésbókinni og sem hefur kannski ekki tök á tungumálinu ennþá. Verið getur að tölvan sé biluð eða ekki séu yfir höfuð efni til að kaupa tölvu. Og svo eru allir þeir sem eru með virknibreytingar sem gætu þurft auka stuðning og aðlögun að aðgengis til að geta tileinkað sér upplýsingar á netinu. Jafnvel þeir sem hafa sænsku að móðurmáli geta átt erfitt með að skilja upplýsingar sem finna má á opinberum vefsíðum stjórnvalda, segir Eklund.
Sjálfboðaliðar gegna hlutverki í baráttunni gegn stafrænni útilokun
Hluti af herferðinni felst í því að vefsíða Bärkraft hefur listað upp þá þjónustu þar sem íbúar geta fengið aðstoð við stafræna þjónustu eða verkfæri. Þar kemur fram að stafrænn stuðningur Folkhälsan er einstaklingsbundinn og ókeypis, fyrir fólk á öllum aldri við notkun stafrænna verkfæra eins og síma, tölva og spjaldtölva. Stuðningurinn er veittur með bókuðum fundum, heimaheimsóknum eða tilfallandi fundum á bókasöfnum víðsvegar um Álandseyjar.
– Við vildum geta boðið upp á stuðninginn alveg ókeypis svo að engin hætta væri á að þetta fólk fengi ekki þá hjálp sem það þarfnast. Þess vegna byggist stuðningur okkar á því að það séu sjálfboðaliðar sem eru tilbúnir að bjóða sig fram, segir Annette Hagman, sem er rekstrarstjóri hjá Folkhälsan og leiðbeinandi eldri borgara og veitir nánustu umönnunaraðilum stuðning, en hefur einnig verið hluti af starfshópi upplýsingaherferðarinnar.
Hagman segir að viðbrögðin sem Folkhälsan hefur fengið við vafrastuðningi hafi verið jákvæð og að margir viðskiptavinir séu ótrúlega þakklátir og ánægðir með aðstoðin sem er veitt.
– Markmið Folkhälsan er að hjálpa fólki að forðast stafræna útilokun og hvetja þá sem hafa endað þar til að komast út úr henni, segir hún.
Hnekkir fyrir lýðræðið á friðareyjum
Útskúfun og einmanaleiki eru algeng meðal margra skjólstæðinga sem Hagman vinnur með í starfi sínu og hún er ekki ein um að telja að það sé mikilvægt að reyna að vinna gegn því. Árið 2024 settu yfirvöld sér lýðræðisstefnu fyrir tímabilið 2025 – 2031, sem ætlað er að vera markmið fyrir lýðræðisþróunarstarf og lýðræðisstefnu til lengri tíma litið. Þar stendur eftirfarandi:
„Í upplýsingagnótt nútímans er mikilvægara en nokkru sinni fyrr að allir hafi getu til að tileinka sér upplýsingar, setja þær í samhengi og ákvarða hvort þær séu réttar. Að skilja fréttaflæði og geta aðlagað sig að atburðum samtímans er kjarni tjáningar- og upplýsingafrelsis.“
Stafræn inngilding snýst sem sagt ekki aðeins um að geta notfært sér tækni, heldur einnig um að vera hluti af lýðræðislegu samfélagi og veita öllum tækifæri til að hafa ekki aðeins aðgang að upplýsingum heldur einnig getu til að skilja þær, spyrja spurninga og nota þær á þann hátt að það styrki stöðu þeirra sem virkra borgara. Með öðrum orðum, stafræn hæfni er ekki bara hagnýtt verkfæri heldur lykill að jafnrétti, þátttöku og lýðræði í heimi þar sem lýðræði og tækni eru sífellt samofnari.
