Norrænt átak til að styrkja nýútskrifaða hjúkrunarfræðinga

Umskiptin úr námi yfir í vinnu geta verið erfið í mörgum starfsgreinum. Ítarleg kynning og traustur samstarfsmaður eða leiðbeinandi er góð lausn.

Væntingar til nýútskrifaðra

–  Nám í hjúkrunarfræði er almenn menntun en innan heilbrigðisgeirans eru fjölbreytileg sérhæfð svið. Engu að síður er þess oft vænst að hjúkrunarfræðingar séu tilbúnir til starfa frá fyrsta degi því menntunin felur einnig í sér mikla starfsþjálfun, segir Irene Aasen Andersen, dósent í hjúkrun við Háskólann í Vestur-Noregi (HVL).

Harkaleg umskipti

Sigrid Wangensteen, prófessor emeritus við NTNU styður framburð hennar og bendir á fjölbreytt úrval starfa fyrir hjúkrunarfræðinga. Til dæmis er mikill munur á því að vinna við heimahjúkrun sveitarfélaga eða á sjúkrahúsdeild. Bæði sviðin krefjast mikillar hæfni.

– Miklar væntingar eru gerðar til þess hvað hjúkrunarfræðingur ætti að geta gert sem nýútskrifaður og fyrir marga eru umskiptin úr námi í vinnu erfið, bendir Wangensteen á. Hún telur að vinnuveitendur verði að huga vel að nýútskrifuðum hjúkrunarfræðingum með námskeiðum og ekki síst leiðsögn og stuðningi. 

Hvernig mætti auðvelda umskipti yfir í vinnu?

Irene Aasen Andersen hefur lengi haft áhyggjur af umskiptum úr námi yfir í vinnu. Hún byrjaði sjálf sem nýútskrifuð hjúkrunarfræðingur og veit að það getur verið krefjandi. Fyrst tók hún frumkvæði að minna verkefni innan eigin háskóla til að skoða nánar hvað hægt væri að gera til að auðvelda umskiptin úr námi.

„Samþjappað“ nám

– Er nám norskra hjúkrunarfræðinga nú kannski of stutt, ætti að lengja það?

– Við höfum engar heimildir sem sýna fram á að það sé of stutt, jafnvel þótt það sé nokkuð „samþjappað“. Í rannsókn okkar komumst við að því að margir finna fyrir óöryggi og að þeir gætu þurft kynningarnámskeið og leiðsögn fyrsta árið í starfi.

Á Íslandi er nám í hjúkrunarfræði lengst 

Nám norskra og sænskra hjúkrunarfræðinga tekur þrjú ár (BS-gráða) og er það stysta á Norðurlöndunum. Á Íslandi tekur það fjögur ár. Í Danmörku og Finnlandi er það 30 einingum lengra en í Svíþjóð og Noregi.

Skortur á hjúkrunarfræðingum

Innra verkefni HVL og athyglin á umskiptum hjúkrunarfræðinga frá námi til starfs reyndist mikilvægt og Andersen var ráðlagt að stækka verkefnið. Hún hafði samband við fagfólk í hjúkrunarmenntun við aðra háskóla, þar á meðal við Wangensteen hjá NTNU, sem aftur hafði góð tengsl við hin Norðurlöndin. Þær ákváðu að vinna saman að norrænu verkefni. Allir stóðu frammi fyrir sömu áskorunum: Hvernig menntum við nægilega marga hjúkrunarfræðinga til að mæta vaxandi þörf á komandi árum? Hvernig getum við komið í veg fyrir að margir hjúkrunarfræðingar kjósi að hætta í starfinu? Þar að auki mun einnig stór hópur hjúkrunarfræðinga ná eftirlaunaaldri á næstu tíu til fimmtán árum.

Mikið brottfall

Tölur frá Hagstofu Noregs (SSB) sýna að skortur á hjúkrunarfræðingum í Noregi er að aukast. Þetta er ein af þeim starfsstéttum sem munu líða fyrir mestan skort á næstu árum. Hærri lífslíkur munu einnig auka þörf fyrir hjúkrunarfræðinga frá ári til árs. Tölurnar sýna einnig að mikið brottfall er úr starfsgreininni. Könnun frá Hagstofu Noregs sýnir að einn af hverjum fimm hjúkrunarfræðingum er hættur í starfsgreininni eftir tíu ár. Þetta þýðir að þeir velja önnur störf, halda áfram námi sínu eða hætta í starfsgreininni af öðrum ástæðum. Að halda hjúkrunarfræðingum í starfsgreininni er því áskorununum.

Frábært að vinna á Norðurlöndum

Þökk sé fjármögnun frá NordPlus Voksen gat fagfólk frá fimm Norðurlöndum hafist handa við verkefnið „Norræn rannsókn á hæfni hjúkrunarfræðinga“ og síðar einnig framhaldsverkefni.

– Markmið verkefnanna var að kanna umskipti úr námi yfir í heilbrigðisþjónustu og hvaða þarfir hjúkrunarfræðingar hafa fyrir aukna þjálfun og hæfniþróun á Norðurlöndunum. Við vildum einnig læra meira um hvað er hægt að gera til að auðvelda umskiptin yfir í starfið, segir Irene Aasen Andersen.

– Þú fórst úr innra HVL-verkefni yfir í að vinna með hinum Norðurlöndunum, hvernig var það?

– Það hefur verið alveg frábært að vinna með Norðurlöndunum. Það er svo gaman að hitta fólk sem hefur helgað sig hæfninni! Í verkefnahópnum er afar hæft fólk í heildina.

Margt ólíkt en sömu áskoranir

– Í gegnum heimsóknir til samstarfsaðila höfum við kynnst náminu í hinum löndunum. Þó að við byggjum á sömu reglugerðum ESB er munur á milli landa og menntastofnana. Við stöndum frammi fyrir mörgum áþekkum áskorunum, bæði í heilbrigðis- og umönnunargeiranum og menntageiranum. Að sjá að við stöndum frammi fyrir sömu áskorunum hefur veitt okkur skilning á hversu mikilvægt það er að hafa nægilega margt heilbrigðisstarfsfólk. Þetta kom greinilega í ljós á meðan faraldurinn geisaði, þar sem við gátum ekki fengið starfsfólk frá öðrum löndum, segir Andersen.

– Raunhæfar niðurstöður sem hafa gildi fyrir Norðurlöndin?

– Verkefnið hefur leitt til margra birtinga í vísindatímaritum. Nokkrir hafa notið framgangs í gegnum verkefnið. Fyrir mig veitir það tækifæri til að sækja um stöðuhækkun. Lotta Eronen er nú að ljúka doktorsprófi sem byggir á efni úr könnunum sem við gerðum og hún hefur notið  leiðsagnar þriggja annarra í verkefnahópnum, segir Andersen, sem bendir á að sameiginleg norræn verkefni efli jafnframt tilfinninguna um að tilheyra Norðurlöndum.

Spurningalisti á fimm norrænum tungumálum

Í könnuninni var notaður spurningalisti, sem á ensku gengur undir heitinu „The Professional Nurse Self-Assessment Scale“ (ProffNurseSAS), til gagnasöfnunar. Þessi spurningalisti var þýddur þannig að hann væri aðgengilegur á fimm norrænum tungumálum. ProffNurseSAS var þróaður af Lisbeth Fagerstrøm, Elisabeth Finnbakk og Sigrid Wangensteen og þróaður áfram af Fagerstrøm og Wangensteen.

Hjúkrunarnemum sem voru á lokaönn við 12 menntastofnanir var boðið að fylla út spurningalistann. Í fyrri hluta hans eru spurningar um bakgrunn. Í seinni hlutanum er sjálfsmat á hjúkrunarhæfni og mat á þörf fyrir frekari þjálfun eða menntun, samtals 50 spurningar. Könnunin var endurtekin fyrir sömu einstaklinga átta mánuðum eftir að þeir hófu störf. Þar sem þetta var mitt í faraldrinum fékk verkefnahópurinn ekki þá svörun sem óskað var eftir en samt sem áður bárust tæplega 500 svör.

Áskorun á öllum Norðurlöndunum

– Hvað geturðu sagt um niðurstöður kannananna?

– Fyrri rannsóknir sýna að margir finna fyrir óöryggi og skorti sjálfstraust þegar þeir fara beint í starf með allri þeirri ábyrgð sem því fylgir. Í þessari könnun komumst við að því að nýútskrifaðir hjúkrunarfræðingar segjast ekki hafa brugðist faglega við, heldur segjast þurfa meiri þekkingu og þjálfun, ekki síst þegar kemur að lyfjagjöf og áhrifum og aukaverkunum lyfja. Það er hlutverk hjúkrunarfræðingsins að fylgjast með áhrifum eða skorti á áhrifum lyfja, segir Irene Aasen Andersen.

– Við stöndum frammi fyrir áskorun varðandi hjúkrunarmenntun á öllum Norðurlöndunum þar sem margir telja sig hafa litla hæfni þegar kemur að lyfjum, áhrifum þeirra og aukaverkunum. Á hinn bóginn væri það verra ef þeir mætu hæfni sína hærra en hún er í raun og veru, segir Sigrid Wangensteen.

Siðferðileg hegðun

Könnunin sýnir að svarendur hafa góða hæfni þegar kemur að því að hegða sér á siðferðilega ábyrgan hátt við meðferð sjúklinga. Þeir telja sig hafa góða hæfni á nokkrum sviðum, svo sem að taka ábyrgð á eigin gjörðum, vera meðvitaðir um hvenær þá skortir læknisfræðilega hæfni og leita aðstoðar annarra fagaðila þegar þörf krefur. Þeir töldu sig einnig hafa góða hæfni þegar kemur að því að taka virkan þátt í að skapa gott vinnuumhverfi.

Þjálfunaráætlun á fyrsta starfsárinu

Meðal fagfólks í hjúkrunarfræðslu vaknaði spurningin strax: Hvernig getum við bætt úr þeim þörfum sem nýútskrifaðir hjúkrunarfræðingar lýsa? Ein lausn gæti verið þjálfunaráætlun sem hægt væri að innleiða á vinnustað. Eitt af því síðasta sem samstarfsaðilar í verkefninu gerðu áður en því lauk var að útbúa ramma fyrir slíkt námskeið og leiðbeiningaráætlun.

– Rammann má nota á öllum Norðurlöndunum. Íslendingar eru komnir lengst og á Landsspítalanum í Reykjavík er þegar í gildi þjálfunaráætlun. Við höfum notið góðs af þessari áætlun í starfi okkar, ásamt okkar eigin rannsókn og nokkrum öðrum rannsóknum. Við leggjum fram fjórar námskeiðseiningar, hver varir að lágmarki í þrjá daga, sem og meiri áherslu á skipulagða leiðsögn á fyrsta starfsári þeirra, segir Andersen.

Lyfseðlar og þverfagleg starfsemi

Fyrsta einingin fjallar um ábyrgð hjúkrunarstofnunarinnar og væntingar stofnunarinnar, sem og þekkingu á stafrænum kerfum, lyfseðlum og meginreglum heilsufarsmats. Markmið annarrar einingar er að þátttakendur geti tekið þátt í þverfaglegri starfsemi á siðferðilegan hátt, og átt skilvirk samskipti við sjúklinga, fjölskyldur og viðkvæma hópa.

Að takast á við verki og neyðarástand

Þriðja einingin fjallar meðal annars um að geta tekist á við verki, neyðarástand og mikilvægar breytingar á aðstæðum sjúklinga. Fjórða og síðasta einingin fjallar um stjórnun öryggismála og um þátttöku hjúkrunarfræðinga í nýsköpun og rannsóknum í heilbrigðiskerfinu.

Tilraunir og prófanir

„Við þurfum að reyna námskeiðið á vinnustöðum en höfum ekki fjármagn til þess eins og er. Við sóttum aftur um NordPlus-styrk en fengum höfnun að þessu sinni,“ segir Andersen, sem vill ekki sleppa efninu. Námskeiðið verður að aðlaga að viðkomandi vinnustað, hvort sem það er sjúkrahúsdeild eða heilbrigðisþjónusta sveitarfélags, og það getur skapað áskoranir. Á vinnustöðum þar sem fáir og kannski aðeins einn nýútskrifaður nemandi er samstarf á milli sveitarfélaga viðeigandi.

– Hafið þið íhugað að gera inngangsnámskeiðið að netnámskeiði þar sem margir geta hist og rætt málefni á veffundum?

– Það gæti verið möguleiki, segir Irene Aasen Andersen.

Nú er verið að leggja lokahönd á fimmtu vísindagreinina sem þátttakendur verkefnisins rituðu í verkefnunum tveimur.

– Í þeirri grein berum við saman mat hjúkrunarnema á lokaönn sinni við mat nýútskrifaðra hjúkrunarfræðinga eftir átta mánuði í starfi.

Öruggari í vinnunni – koma í veg fyrir brottfall

Tilgangur námskeiðs eins og þess sem verkefnahópurinn leggur til er að gera nýútskrifaða hjúkrunarfræðinga öruggari í vinnunni. Það er pólitísk ákvörðun að fjölga skuli námsstöðum til að mæta mikilli þörf á næstu árum, en ef umskipti frá nemanda til nýútskrifaðs í starfi verða of hörð gæti það leitt til aukins brottfalls úr starfsgreininni. Þess vegna er mikilvægt að vinnuveitendur veiti leiðsögn og þjálfun svo að nýútskrifaðir hjúkrunarfræðingar geti fundið fyrir öryggi og hæfni og að þeir treysti sér til að halda áfram í starfsgreininni. Á öllum Norðurlöndunum er brýn þörf fyrir hvern einasta hjúkrunarfræðing sem útskrifast.